Polski system bankowy i jego historia- Adam Maksymowicz

Polski system bankowy zbliżony jest do jego odpowiedników w innych krajach UE i do wielu rozwiniętych gospodarek na świecie.

Jego obecny kształt zawdzięczamy stopniowej ewolucji i korygowaniu kolejnych niedoskonałości, które zresztą trwają po dziś dzień. 

Polskie banki pod zaborami

Polska od XVII wieku przeżywała okres upadku politycznego i gospodarczego. Próby powołania krajowego banku centralnego w czasach stanisławowskich nie powiodły się. Dopiero w czasie insurekcji kościuszkowskiej powołano Komisję Biletów Skarbowych i emitowano w 1794 r. bilety skarbowe, będące pierwszym polskim pieniądzem papierowym. Pomimo utraty niepodległości we wszystkich trzech zaborach powstawały banki, wspierające przedsięwzięcia gospodarcze polskiej ludności. 

Pierwszym z nich był Bank Polski (1828-1894). Inicjatorem jego powołania był książę Ksawery Drucki-Lubecki (1778-1846) – minister skarbu Królestwa Kongresowego. Bank Polski miał prawo emisji banknotów. Jego działalność po powstaniu listopadowym, a następnie styczniowym była coraz bardziej ograniczana, aż do zupełnej jego likwidacji. 

Dużą rolę w rozwoju gospodarczym Królestwa Polskiego odegrał założony przez Leopolda Kronenberga (1870) istniejący do dzisiaj Bank Handlowy w Warszawie. Bank ten finansował budowę linii kolejowych. Do najważniejszych inwestycji nalezały: Kolej Warszawsko – Petersburska, Warszawa – Terespol, kolej „fabryczna” łącząca Łódź przez Koluszki z Koleją Warszawsko – Wiedeńską. Po powstaniu styczniowym bank ten nadal finansował budowę linii kolejowych na terenie zaboru rosyjskiego. Do roku 1878 wybudowano 19 tys. km linii kolejowych. 

W zaborze pruskim pierwszym polskim bankiem było założone w 1821 r. Ziemstwo Poznańskie, później Bank Handlowy w Poznaniu i Bank Przemysłowy (1861 r.). 

W zaborze austriackim jako pierwsze powstało w 1841 r. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, które obsługiwało głównie wielką własność rolną, a w 1867 r. Akcyjny Bank Hipoteczny we Lwowie. W Krakowie założono w 1869 r. Bank Galicyjski dla Handlu i Przemysłu, przekształcony później w Bank Małopolski. Obok nich działały oddziały banków niemieckich, rosyjskich oraz austriackich, tworząc sieć współpracujących banków. 

Przed pierwszą wojną światową powstały banki ludowe, skupione wokół Banku Związku Spółek Zarobkowych (założony w 1886 r.) oraz wiejskie spółdzielnie kredytowe, związane z Centralną Kasą Spółek Rolniczych, założoną w 1909 r. Prekursorami polskiej spółdzielczości oszczędnościowo pożyczkowej byli w zaborze rosyjskim Edward Abramowski, w zaborze pruskim Karol Marcinkowski i ks. Piotr Wawrzyniak. W zaborze austriackim idee spółdzielcze realizował Franciszek Stefczyk. Pierwsza polska spółdzielnia oszczędnościowo-kredytowa powstała w 1861 r, w Poznaniu pod nazwą Towarzystwo Pożyczkowe dla Przemysłowców m. Poznania. 

Polskie banki II RP

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. funkcję banku emisyjnego pełniła Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa, emitująca marki polskie. Koszty prowadzenia działań wojennych oraz organizowania państwa zmuszały rząd do finansowania deficytów budżetowych z emisji pieniądza, co wywołało inflację, która przerodziła się w hiperinflację. Wówczas prezydent Rzeczypospolitej powierzył Władysławowi Grabskiemu funkcję premiera i ministra skarbu. Przeprowadzona przez niego reforma na podstawie Ustawy o naprawie skarbu państwa i reformie walutowej wprowadziła złotego w miejsce marek polskich. Nowa waluta była oparta na parytecie złota. 

Głównym zadaniem Banku Polskiego było regulowanie obiegu pieniężnego i udzielanie kredytów bankom, przede wszystkim przez redyskonto ich weksli. Bank miał monopol państwowy na emisję banknotów. Co najmniej 30 proc. pieniądza miało mieć pokrycie w złocie. 

Podczas II wojny światowej bank do 1940 r. miał siedzibę w Paryżu, a potem w Londynie. Został zlikwidowany w 1952 r. 

Kluczowym bankiem wspierającym rozwój gospodarki i realizującym politykę państwa w tym zakresie, był utworzony w 1924 r. Bank Gospodarstwa Krajowego. Bank ten był największą instytucję kredytową w kraju, gdyż osiągnął wartość 150 mln złotych. Przejściowo dorównał mu pod tym względem Bank Polski S.A. (bank emisyjny). BGK finansował największe inwestycje przemysłowe i zbrojeniowe II RP (Centralny Okręg Przemysłowy, budowa portu i miasta Gdyni, zakłady przemysłowe, budownictwo mieszkaniowe). Cztery pozostałe banki państwowe (Państwowy Bank Rolny, Polska Kasa Opieki, Pocztowa Kasa Oszczędności, Bank Akceptacyjny), razem tworzyły trzon bankowości wspierający rozwój gospodarczy państwa. 

W 1927 r. utworzono nadzór bankowy w postaci Komisariatu Bankowego Ministerstwa Skarbu. Na początku 1939 r. działało w Polsce 26 krajowych banków prywatnych i 4 banki zagraniczne. Obok banków prywatnych i banków państwowych oraz banków i kas komunalnych działały domy bankowe i kantory wymiany, a także ponad 7 tysięcy spółdzielni kredytowych i kas bezprocentowych pożyczek.

System bankowy w PRL 

Kluczowym elementem systemu bankowego w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej był Narodowy Bank Polski (NBP), powołany w 1945 r. jako bank emisyjny. W kolejnych latach poszerzano zakres działalności banku. Do końca lat 80. minionego wieku bank ten działał w oparciu o przepisy ustawy o NBP z 2 grudnia 1958 r., która określała jego pozycję jako banku centralnego, który miał realizować politykę pieniężno-kredytową zgodnie wytycznymi Ministerstwa Finansów. Zakres czynności NBP regulował statut zatwierdzany przez Radę Ministrów. 

Na podstawie prawa bankowego z 1960 r. polski system bankowy tworzyły: NBP, banki państwowe, banki w formie spółek akcyjnych oraz spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe. 

W 1988 r. podjęto decyzję o wyłączeniu z NBP 430 jego oddziałów na terenie całego kraju i zbudowaniu na ich bazie nowych banków komercyjnych. Utworzono w ten sposób 9 nowych banków, wśród nich takie znane marki jak Bank Zachodni i Wielkopolski Bank Kredytowy czy Bank Śląski. 

Przemiany systemu bankowego po 1989 r. 

Po 1989 r. nastąpiły dalsze zmiany instytucjonalne w polskim sektorze bankowym, dotyczące zarówno NBP i innych instytucji stabilizujących, jak i banków komercyjnych. W szczególności Konstytucja RP z 1997 r. w art. 227 umacniała niezależność NBP. Nadzór nad krajowym rynkiem finansowym ustawą z 2006 r. powierzono Komisji Nadzoru Finansowego (KNF), nadzór nad działalnością której sprawuje Prezes Rady Ministrów. W przypadku banków komercyjnych, z jednej strony ich liczba wyraźnie wzrosła, a z drugiej zmieniła się struktura własnościowa. Na koniec lipca 2017 roku działalność bankową prowadziło 616 podmiotów, z czego 35 stanowiły banki komercyjne, 27 oddziały instytucji kredytowych i 554 banki spółdzielcze. Wzrosła również rola kapitału zagranicznego w polskim systemie bankowym – jego udział w 1999 r. wynosił 65 proc.. Po odkupieniu Banku Pekao S.A. zmniejszył się on do 56,6 proc.. 

Obecny kształt polskiego systemu bankowego

Polski system bankowy związany z gospodarką rynkową jest dwuszczeblowy. Składają się na niego instytucje tworzące rynek, innymi słowy banki komercyjne, ale również instytucje stabilizujące. Rolą instytucji stabilizujących jest nadzorowanie prawidłowego funkcjonowania systemu bankowego. W polskim systemie bankowym, podobnie jak w innych krajach, obecne są również instytucje pomocnicze, wspierające banki komercyjne w realizacji ich zadań.

Instytucje stabilizujące 

Do instytucji stabilizujących w polskim systemie bankowym można zaliczyć Narodowy Bank Polski (bank centralny), Komisję Nadzoru Finansowego (organ nadzorujący) oraz Bankowy Fundusz Gwarancyjny (gwarantujący wypłatę depozytów). Narodowy Bank Polski pełni kluczową rolę w polskim systemie bankowym jako instytucja odpowiedzialna za regulowanie płynności banków, dbanie o sprawność i bezpieczeństwo systemu płatniczego, a także działanie na rzecz stabilności systemu finansowego, którego najważniejszym elementem jest sektor bankowy. 

Instytucją odpowiedzialną za nadzór m.in. systemu bankowego jest Komisja Nadzoru Finansowego. Trzecim podmiotem stabilizującym jest Bankowy Fundusz Gwarancyjny, który gwarantuje wypłatę depozytów (do wysokości równowartości 100 tys. euro).

Instytucje bankowe tworzące rynek

To banki komercyjne stanowią najważniejszą część systemu bankowego. Szacuje się, że przypada na nie niemal 95 proc. kredytów i depozytów udzielanych klientom. Są one wyspecjalizowanymi instytucjami finansowymi, które odpowiadają za obsługę i organizowanie ruchu pieniężnego pomiędzy ludnością i przedsiębiorstwami. Głównym ich celem jest przyjmowanie depozytów i udzielanie kredytów. Są one nastawione na zysk związany ze świadczeniem usług, jak i wynikający ze wzrostu akcji banku. Do głównych zadań banków komercyjnych należy przede wszystkim gromadzenie środków pieniężnych, udzielanie pożyczek a także umożliwianie rozliczeń pieniężnych w obrocie krajowym i zagranicznym. Dodatkowo udzielają one gwarancji bankowych, oferują szereg produktów inwestycyjnych, a także ubezpieczeniowych. Świadczą one usługi zarówno klientom indywidualnym, przedsiębiorstwom jak i instytucjom państwowym. 

Banki te dzieli się według różnych kryteriów. Najczęściej według struktury własności na banki państwowe, prywatne i o kapitale zagranicznym. Banki komercyjne można również podzielić na uniwersalne, czyli takie, które realizują wszystkie podstawowe operacje, i wyspecjalizowane, czyli koncentrujące się na określonych operacjach. Do banków komercyjnych należą banki hipoteczne, zgodnie z przepisami koncentrujące się na udzielaniu kredytów zabezpieczonych hipoteką na nieruchomości. Dzielą się one też według kryterium formy prawnej na banki w formie spółek akcyjnych i spółdzielcze. Te ostatnie stanowią obecnie największą strukturę bankową w Polsce. 

Banki spółdzielcze odgrywają istotną rolę w rozwoju środowisk lokalnych, a głównie rolnictwa, wielokierunkowej działalności gospodarczej ludności wiejskiej oraz drobnej i średniej wytwórczości. 

Kolejnym kryterium podziału banków komercyjnych może być funkcjonalne, branżowe lub terytorialne. Największymi polskimi bankami komercyjnymi działającymi obecnie na rynku polskim są bank PKO BP, Bank Pekao, BRE Bank, ING Bank Śląski, BZ WBK oraz Bank Millenium. Do specyfiki banków komercyjnych należy konkurencja na rynku świadczonych usług. Banki starają się pozyskać jak najwięcej klientów dla swoich produktów. Jednocześnie muszą one ze sobą współpracować w zakresie wzajemnych rozliczeń. 

Pomocnicze instytucje bankowe

Należą do nich instytucje, które nie prowadzą działalności depozytowo – kredytowej: niebankowi emitenci kart płatniczych, instytucje ubezpieczające, Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych, Izba Rozliczeniowa KDPW – CCP, Na uwagę zasługuje KDPW, która jest centralną instytucją odpowiadającą za nadzorowanie systemu depozytowo-rozliczeniowego w zakresie obrotu papierami wartościowymi. Jest on spółką akcyjną, której 1/3 akcji należy do Skarbu Państwa.

Polski system bankowy wobec kryzysu finansowego 2008 r. 

Upadek banku Lehman Brothers w połowie września 2008 r. zapoczątkował światowy kryzys finansowy. Już w pierwszych tygodniach po tym wydarzeniu NBP podjął skuteczne działania mające na celu ochronę krajowego rynku finansowego przed negatywnymi skutkami tego wydarzenia. Z diagnozy postawionej przez NBP wynikało, że przyczyną załamania rynku transakcji międzybankowych było ograniczenie wzajemnego zaufania pomiędzy jego uczestnikami. Uznano zatem za konieczne podjecie działań zmierzających do umożliwienia pozyskiwania płynnych środków przez banki w Polsce, aż do uspokojenia sytuacji. 

Spośród wielu instrumentów finansowych zastosowanych dla realizacji tego celu najważniejszym z nich był ogłoszony przez NBP 14.10. 2008 r. program działań zwany „Pakietem zaufania”. Działania te miały koncentrować się na osiągnięciu trzech praktycznych celów: umożliwieniu bankom pozyskiwania środków złotowych na dłuższy okres, umożliwieniu bankom pozyskiwania środków walutowych, zwiększeniu możliwości pozyskiwania płynności złotowej przez banki poprzez rozszerzenie zabezpieczeń operacji z NBP. W celu realizacji powyższych celów, NBP: rozpoczął przeprowadzanie zasilających operacji w płynność REPO, o okresie zapadalności do 3 miesięcy. Ogłosił wprowadzenie większej częstotliwości operacji otwartego rynku tak, aby móc elastycznie reagować na zmiany płynności i stabilizować stopę POLONIA wokół stopy referencyjnej NBP. Ponadto rozpoczął przeprowadzanie operacji typu SWAP walutowy. Wprowadził modyfikacje w systemie operacyjnym kredytu lombardowego. 

Działania NBP okazały się skuteczne i żadna z krajowych instytucji finansowych wówczas nie upadła. Żaden też bank nie musiał być przejęty przez państwo. Rozwijający się kryzys finansowy stwarzał zagrożenie, że banki polskie mogą mieć utrudniony dostęp do finansowania z zagranicy w wypadku nagłego wzrostu awersji lub ryzyka. Dlatego istotne znaczenie dla stabilności polskiego systemu bankowego było uzyskanie w kwietniu 2009 r. przez rząd polski otwartej elastycznej linii kredytowej Międzynarodowego Funduszu Walutowego, pierwotnie w wysokości 20,5 mld EUR, co wspierało wiarygodność finansową Polski. Elastyczna Linia Kredytowa MFW przyznawana jest jedynie krajom o stabilnych fundamentach makroekonomicznych, realizujących skuteczną politykę gospodarczą. Tym samym Fundusz potwierdził silne fundamenty polskiej gospodarki oraz właściwą politykę makroekonomiczną. 

Raport KNF

Aktualną sytuację polskich banków na krajowym i międzynarodowym rynku finansowym przedstawia raport tej instytucji za rok 2016. Stwierdza się w nim, że: „Sytuacja sektora bankowego w 2016 r. pozostawała stabilna, czemu sprzyjało utrzymujące się ożywienie gospodarki oraz środowisko rekordowo niskich stóp procentowych.” 

Odnotowano wzrost bazy kapitałowej banków, która wzrosła z 159,1 mld zł na koniec 2015 r. do 175,4 mld zł na koniec 2016 r., tj. o 10,2 proc.; Dobra jest też sytuacja w zakresie bieżącej płynności banków. Zwrócono uwagę na znaczną poprawę wyników finansowych sektora bankowego. Wyniósł on 13 908 mln zł i był o 2 721 mln zł, tj. aż o 24,3 proc. wyższy od osiągniętego w 2015 r.; Poprawę wyników odnotowano w 486 podmiotach skupiających 64,9 proc. aktywów sektora; 22 podmioty wykazały stratę w łącznej wysokości 493 mln zł. Banki kontynuowały działania zmierzające do wzrostu efektywności działania w drodze optymalizacji zatrudnienia i sieci sprzedaży. 

W konsekwencji w 2016 r. odnotowano zmniejszenie zatrudnienia (o 2,1 tys. osób) oraz sieci sprzedaży (o 29 placówek). W strukturze własnościowej sektora nastąpił wzrost udziału w aktywach banków kontrolowanych przez inwestorów krajowych (z 41,0 proc. na koniec 2015 r. do 43,4 proc. na koniec 2016 r.). Mając na uwadze zawarcie w końcu 2016 r. przez PZU S.A. oraz PFR S.A. umowy z UniCredit S.p.A. w sprawie nabycia kontrolnego pakietu Banku Polska Kasa Opieki S.A. można oczekiwać, że w 2017 r. dojdzie zwiększenia udziału inwestorów krajowych w aktywach sektora do ponad 50 proc.. 

 

W podsumowaniu raport stwierdza, że: „Pomimo lokalnego charakteru działania polskich banków, niższego stopnia rozwoju gospodarki i rynku finansowego, a w konsekwencji mniejszej skali działania mierzonej m.in. poziomem sumy bilansowej, wycena polskich banków pozostaje relatywnie korzystna na tle banków europejskich (w ostatnich latach miały one znaczący i pozytywny wpływ na wyniki niektórych inwestorów strategicznych, co w szczególności dotyczyło Banku Pekao, mBanku oraz Banku Millennium).

Zamach w Smoleńsku a sądy i instytucje państwa
Przywrócić sądy Polakom – skrót diagnozy- Stanisław Możejko
Kryzys polityczny w Brazylii
Groźby śmierci wobec prezydenta Dudy

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej.

Dowiedz się więcej