Kapitał społeczny w Polsce - prof. Arkadiusz Żukiewicz

Zagadnienie kapitału społecznego może być rozpatrywane z wielu różnych perspektyw.

Termin „kapitał społeczny” jest pojęciem stosunkowo nowym, wprowadzonym do socjologii w latach 70-tych XX w. Jednak koncepcja ta była rozpatrywana w polskiej myśli humanistycznej i społecznej jeszcze w XIX i XX wieku, w epoce pozytywizmu, kiedy popularna była idea pracy organicznej. Tak długa tradycja może być dzisiaj doskonałym źródłem inspiracji, motywującym do dalszych prac w zakresie wzmacniania kapitału społecznego w Polsce za pomocą narzędzi z dorobku zagranicznego, lecz również takich, które przystają do kultury, tradycji, dziedzictwa, a przede wszystkim mentalności społecznej Polaków w XXI wieku. Dzięki temu możemy obniżyć ryzyko nieadekwatności wprowadzanych rozwiązań do naszych warunków kulturowych. 

Bez wątpienia warto poznawać zaawansowany dorobek zagraniczny, ale jego bezpośrednia transpozycja do warunków odmiennych kulturowo, społecznie, historycznie, gospodarczo, a nawet politycznie niesie to ze sobą liczne ryzyka, które w praktyce mogą decydować o niepowodzeniach i marnotrawstwie współczesnego kapitału społecznego. 

Czym jest kapitał społeczny? 

Nie ma jednolitej definicji pojęcia kapitał społeczny. Często przyjmuje się, że oznacza on wspólnie zinternalizowane wartości, normy, sieci zaufania, lojalności i międzyludzkie zależności. Innymi słowy można uznać, że kapitał społeczny to potencjał sprawczy (twórczy), którym dysponuje dane społeczeństwo, który umożliwia podejmowanie określonych działań opartych na wspólnocie wartości, celów i zadań. Kapitał społeczny można traktować jako konwergencję poszczególnych rodzajów kapitałów pozostających w dyspozycji społeczeństwa – kapitału ludzkiego, intelektualnego, kulturowego, politycznego.

Kapitał społeczny jest jednym z istotnych czynników warunkujących rozwój społeczny. Ponadto ułatwia nam codzienne życie – usprawnia proces negocjacji, obniża skalę korupcji, zmniejsza koszty transakcji, wspiera inwestycje i może zwiększać dbałość o wspólne dobro.

Typy kapitału społecznego

Można wyróżnić kapitał ludzki, intelektualny, ekonomiczny, gospodarczy, kulturowy, polityczny, finansowy itp. Z przywołanych rodzajów, kapitał społeczny można współcześnie traktować jako konwergencję poszczególnych kapitałów pozostających w dyspozycji społecznej wspólnoty. Dodać warto, że kapitał społeczny jest jednym z istotnych czynników warunkujących rozwój społeczny. Można dążyć do takiego kształtowania kapitału społecznego, aby był oparty na ideach odpowiedzialności i solidarności społecznej. 

W obrębie samej kategorii można wyróżniać również odpowiednie typy określając prywatny i publiczny kapitał społeczny, rodzinny i zawodowy kapitał społeczny, formalny i nieformalny kapitał społeczny oraz inne. Są to jednak doktrynalne rozważania prowadzone na gruncie naukowych analiz, które w tym miejscu nie stanowią istoty rozważań.

Jaki jest stan kapitału społecznego w Polsce?

Badanie przeprowadzone w 2013 r. przez polski rząd w celu budowy strategii rozwoju kapitału społecznego wskazują, że istnieje wiele obszarów, które można by w tej kwestii poprawić. Badanie to obejmowało obszary postaw i kompetencji społecznych, współdziałanie i partycypację społeczną, komunikację społeczną, a także potencjał kulturowy i kreatywny.

W tym badaniu z jednej strony wskazano mocne strony kapitału społecznego. Zalicza się do nich, według Monitora Polskiego z dnia 16.06.2013, poz 378: 

• Wzrost wykształcenia i zamożności obywateli.

• Wysokie aspiracje edukacyjne i wysoka aktywność edukacyjna młodych.

• Duży dostęp do informacji i zasobów sieciowych.

• Znaczna skłonność do przedsiębiorczości i powszechna zaradność.

• Duża otwartość młodych odbiorców na nowe techniki przekazu medialnego.

• Aktywny sektor organizacji pozarządowych.

• Bogate zasoby kulturowe. 

Z drugiej strony w diagnozie wyróżniono słabe strony wśród których znalazły się:

• Niski poziom zaufania społecznego.

• Przewaga postaw indywidualistycznych nad zachowaniami prospołecznymi.

• Nieumiejętność współpracy między podmiotami różnych sektorów.

• Nieumiejętność wykorzystania potencjału instytucji publicznych.

• Niski poziom dialogu obywatelskiego i debaty publicznej.

• Brak spójnego systemu rozwijania kompetencji społecznych na wszystkich etapach życia.

• Niesprzyjające dla rozwoju przemysłów kreatywnych otoczenie instytucjonalne.

• Brak mechanizmów monitorowania kondycji kapitału społecznego.

• Niski poziom kompetencji medialnych, cyfrowych i językowych.

• Dysproporcje w dostępie do edukacji, w tym obywatelskiej, cyfrowej, kulturalnej.

Autorzy diagnozy zwrócili jednak uwagę, że szansą dla rozwoju kapitału społecznego może być: docenienie znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju; w polityce publicznej; rosnący kapitał intelektualny; integracja europejska; rosnąca mobilność w sferze edukacji, kultury, nauki; rosnąca świadomość roli kultury w życiu społeczno-gospodarczym; rosnące zaangażowanie obywatelskie w sektorze kultury-podpisanie Paktu dla Kultury; rozwijające się systemy wsparcie w sektorze kultury, w tym inwestycje; rozwój społeczeństwa informacyjnego oraz postępująca cyfryzacja, w tym mediów i zasobów dziedzictwa kulturowego; zmiany wzorców uczestnictwa w życiu społecznym sprzyjające partycypacji i współdziałaniu; rozwój infrastruktury przestrzeni publicznej; możliwość korzystania ze środków europejskich i innych źródeł finansowania; chęć działania dla dobra wspólnego; rosnąca zdolność do zmian i podejmowania ryzyka (źródło jak wyżej). 

Autorzy wskazują jednocześnie na zagrożenia dla rozwoju kapitału społecznego w Polsce. Zalicza się tu: 

Brak powszechnej świadomości znaczenia kapitału społecznego dla rozwoju kraju; niedostosowanie oferty kulturalnej do zmieniających się wzorców spędzania czasu wolnego; powolne zmiany w systemie edukacji, (dzieci, młodzieży, nauczycieli); negatywnie wpływające na rozwój kapitału społecznego skutki kryzysu gospodarczego; uzależnienie organizacji pozarządowych od środków publicznych i ich niezdolność do generowania własnych środków; wciąż znaczące wciąż niska spójność działań promujących Polskę i polską kulturę na arenie międzynarodowej – brak efektu synergii w tym obszarze; wykluczenie społeczne, w tym: kompetencyjne, kulturowe, cyfrowe i terytorialne; zbyt niska świadomość wagi szeroko rozumianej innowacyjności jako jednego z kluczowych czynników rozwoju kapitału społecznego.

Jak więc można wzmacniać kapitał społeczny?

Materiał empiryczny, jaki dostarcza diagnoza polskiego kapitału społecznego, zdaje się przekonywać, iż w zakresie budowy kapitału społecznego z jednej strony jest jeszcze spora przestrzeń do poprawy, a z drugiej strony, że warto podjąć trud ten trud, ponieważ w polskim społeczeństwie jest sporo bodźców, które mogłyby jego budowę wspomóc. Konieczna jest przy tym kompensacja deficytów wykazanych w diagnozie.

W okresie międzywojennym Helena Radlińska sformułowała tzw. teorię dla wzmacniania potencjału społecznego. Służyła ona integracji oraz aktywizacji społecznej. Odbudowa społeczeństwa II RP po latach funkcjonowania Polaków w ramach trzech różnych państw była priorytetem. Dzięki temu nawet w latach komunizmu możliwa była praca na rzecz społecznego rozwoju, która była podstawą Ruchu Społecznego „Solidarność”.

Nasze zasoby społeczne

Choć Polska posiada znaczący potencjał dla wzrostu kapitału społecznego, to jego poziom jest nadal niski. Biorąc pod uwagę wymienione powyżej czynniki mogące wspierać rozwój kapitału społecznego można przyjąć, że mamy „zasób sił”, a także doświadczenie, szczególnie w nawiązaniu do idei solidaryzmu i odpowiedzialności społecznej, potrzebne do rozwoju społecznego. Jednak poziom zaufania do instytucji i siebie wzajemnie jest bardzo niski na tle innych krajów. Niski jest również poziom zrzeszania się Polaków w różnych instytucjach, co nie służy budowaniu więzi pomiędzy różnymi grupami społecznymi, najbardziej sprzyjającemu akumulacji kapitału społecznego.

Do poprawy kapitału społecznego potrzebne są skoordynowane działania poszczególnych instytucji państwowych i pozarządowych. Atomizacja działalności społecznej oraz jej rozproszenie może bowiem pochłaniać znaczące zasoby energii ludzkiej i instytucjonalnej, której wartość będzie nieproporcjonalna do osiąganych rezultatów. Znane są z przeszłości liczne przykłady projektów, programów czy strategii, których realizacja nie przyniosła efektów adekwatnych do sił zaangażowanych. Można stawiać otwarte pytania o koszty (w tym ekonomiczne), podstawy teoretyczne i efektywność różnych opracowań, planów itp.

Systemowość, spójność, całościowość czy długofalowość działań to uniwersalne fundamenty strategii solidarnego i zarazem odpowiedzialnego rozwoju społecznego. Nie wydaje się, że strategię taką napiszą samodzielnie profesorowie na uniwersytetach czy urzędnicy w ministerstwach. Można z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że dla tak zakrojonego działania warto utworzyć międzyresortowy i zarazem międzysektorowy podmiot. Jego zadaniem będzie koordynacja wysiłków, zapewnienie przepływu wiedzy, wymiana doświadczeń, wspólne poszukiwanie modeli opartych na współodpowiedzialności i współdziałaniu różnorodnych podmiotów stanowiących w istocie siłę zdolną do przebudowy rzeczywistości życia ludzkiego w teraźniejszości i przyszłości. 

Stworzenie koncepcji solidarnego i odpowiedzialnego rozwoju społecznego wymaga odniesień do kwestii ontologicznych związanych z fundamentami, na których oparte będą nie tylko cele i zadania operacyjne, ale przede wszystkim wartości, sprawności i postawy. One bowiem w wyniku realizacji strategii solidarnego rozwoju społecznego uspołecznią życie zbiorowe Polaków. Będą zarazem stanowić alternatywę dla silnie ugruntowanych postaw indywidualizmu, hedonizmu i konsumpcjonizmu, a przede wszystkim relatywizmu w każdym jego wymiarze. Alternatywa taka jest potrzebna. Nie dla walki czy zderzeń ideologicznych. Umożliwi ona wybór, co ma szczególne znaczenie w kształtowaniu odpowiedzialności człowieka, w realizacji powołania ludzkiego do bycia istotą społeczną. Możliwość wyboru jest fundamentem nie tylko życia obywatelskiego, ale przede wszystkim życia we wspólnocie, której różnorodności uzupełniają się wzajemnie i inspirują do ciągłego rozwoju. 

Aktualny kapitał społeczny Polaków zdaje się jednoznacznie przemawiać za tezą o sile i zdolności do współtworzenia racjonalnej koncepcji solidarnego i odpowiedzialnego rozwoju społecznego. Oby wysiłek ten był możliwy i sprzyjał podnoszeniu jakości życia codziennego w teraźniejszości i przyszłości.

 

Zamach w Smoleńsku a sądy i instytucje państwa
Przywrócić sądy Polakom – skrót diagnozy- Stanisław Możejko
Kryzys polityczny w Brazylii
Groźby śmierci wobec prezydenta Dudy

Wspomóż nas!

Jeśli czytałeś lub słuchałeś...

Newsletter

Chcesz być na bieżąco?
Zapisz się do subskrybcji!

Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej.

Dowiedz się więcej